Instrumynty

 

 W gorolskij kapeli dycki był gajdosz i tyn co groł na hóślach. Taki kapele grały kiesi po wiesielach i w aryndach. Terazy taki kapele grajóm yny na przeglóndach i festiwalach. Hań downij było też tak, że jedyn groł na gajdach, a drugi śpiywoł. Tyn co śpiywoł, dómpkoł se nogami, coby śpiywać na rowno s gajdoszym. Gajdy to je jedyn s najstarszych instrumyntów w Beskidach, choć nie wszyjstki pieśniczki i bojtki szło na nich zagrać. Gajdy majóm dwie czynści, jedna robi taki huk, a drugo robi melodyje, jak gajdosz palcami nacisko na dziury gajdzicy. Gajdy to instrumynt dynty drewniany i patrzi ku grupie aerofónów strojikowych i sóm podobne do dudów – ale to ni ma to samo. Gajdy sie skłodajóm s dwóch piszczołek – gajdzicy, s kierej powstowo melodyja i burdónowej, s kierej powstowo tyn huk. Je tam eszcze miech s kozij skóry w kierym je luft i miyńszy miyszek, kierym sie pómpuje luft do tego wielkigo miecha. Gajdy beskidzki sóm bogato ozdobióne. Ty ozdoby sie robi w drzewie, dłubie sie taki rowki, oblywo sie wrzawóm cynóm, a we stali sie bije dziurki małym majzlikiym i kładziwkiym. Na gajdach nie idzie wszyjstkigo zagrać. Majóm szejść dziur na palce i idzie na nich zagrać siedym dźwiynków. Gajdy sóm strojóne w skali F, E, Es i D. Gajdy majóm eszcze dźwiynk huk i dźwiynk róg, to je to buczyni. Gajdy robili po chałupach, tóż każdy se ty gajdzićki móg strojić jako chcioł. Gajdosze grali na wiesielach, muzykach i w aryndach. Grali też na szkubaczkach i aji w kojściele. Kiejsi wiesieli sie robiło aji po trzi dni, tóż borok gajdziosz społ aji buczoł na tych swojich gajdach. Takimu gajdoszowi sie płaciło na kóniec wiesielo, muzyki abo od kónska.

   Inkszymi instrumyntami były piszczołki. Na tych piszczołkach sie grało w całych Beskidach, ale były rostomajte – s dziurami s boku i bez dziur. Piszczołka bez dziur to była sowa, a drugo długo na siedymdziesiónt cyntymetrów to była fujara pastyrsko, abo wielkopostra. Ty piszczołki nie były długsze jak wycióngnióno rynka, a to skuli tego, że tyn co groł na taki piszczołce musioł zatykać dziure z przodku. Trzeja było umieć fukać do piszczołki i nie każdy to poradziuł. Na piszczołkach sie grało we wielkim Tydniu gor we Wielki Pióntek. W tym dniu chłapcy gónióm po dziedzinie i grajóm na piszczołkach srobiónych s ciyrnistych drzew – bo to symbolizowało ciyrniowóm koróne Chrystusa. We wielki Pióntek sie grało na piszczołkach, bo nie śmiało sie zwónić zwónami na kojściele. Była też piszczołka sałaszniczo – ni miała dziur na palce. Tóm piszczołke mieli baczowie i juhasi na sałaszu i tam se na nij grali. Tako piszczołka to też był symbol hyry. Robiło sie jóm s drzewa gruszki, a ustnik sie robiło s krowigo rogu. W całych Karpatach grało sie na piszczołce, kiero miała szejść dziur, bez dziury na nejwiynkszy palec. Taki piszczołki sie toczyło i ozdobiało sie pierściónkami. Jan Kawulok takóm piszczołke nazywoł piszczołka dziadkowa. Prawiuł, że jego piszczołka je dlo starszych ludzi, kierzi ni majóm radzi krawalu, jaki robióm piszczołki krótki. Piszczołki taki jaki mioł Kawulok sie robi s drzewa jaworowego, a ozdobio sie jich pierściónkami s kojści. Tych pierścionków je osiym i jedyn przi gymbie. Sóm też piszczołki, kiere majóm siedym dziur na palce. Szejść je s boku a jedna na nejwiynkszy palec je s dołu. Jan Kawulok se taki piszczołki robiuł sóm. Nazywoł se jich też podle tego, kaj na nich groł. Mioł jednóm piszczołke do pasiynio krów, a inkszóm przi kierej pos biyrki i owce. Robiuł jich s bzu, a potym też s jawora. Sóm też piszczołki, kiere sie nazywajóm wabiki i ni majóm dziur na palce. Ludzie też na nich mówili sowy - sóm małe i kulate. Sowy sie robiło s czornego bzu, głogu, jabłóni, gruszki abo s wiónzu. Na takich sowach szło zagrać dwa, trzi dźwiynki, tóz były ajnfachowe. Na sowach szło robić rostomajte intónacje, na kiere Kawulok prawiuł, że to sóm echa. Hań downij sie grało aji na okarynach. Okaryna była podobno do małego garca s gliny. Robili ich garcorze. Na okarynach grali pastyrze na beskidzkich gróniach, jak pajśli biyrki, abo krowy. Okaryne szło kupić na odpustach, torgach, abo u garcorza.

   W Beskidach sie trómbiło na trómbitach i na rogach. Robiło sie jich s drzewa, a grali na nich pastyrze, tóż na każdym sałasie musiały być – to były trómbity sałaski. Ty trómbity sóm długi na trzi a pół metra. Trómbity były dycki kapke zakrziwióne, a to skuli tego, coby miały lepszy dźwiynk. Ta czynść przi gymbie sie nazywała musztyk i była srobióno s jednego kónska drzewa. Każdy mo inksze wargi, tóż ty trómbity też były rostomajte. Trómbity sie robiło s gładkigo i rownego pnia świyrkowego. Dwie połówki sie lepiło smołóm, abo żywicóm. Potym sie całóm trómbite owijo koróm s trześni. Jan Kawulok, kiery robiuł trómbity, wiertoł borkiym w jednym kónsku pnia a czynść głosowym robiuł s ciynkich klepek, a na to nakłodoł pierściónki ze smreka. Ta technika sie nazywo bednarsko. Na kóniec Kawulok klejuł na trómbite kore s trześni. Na trómbicie sie trómbiło na halach i gróniach, ale szło aji cosi zagrać. Inkszy instrumynt to był róg. Róg to był starucny instrumynt, robiło sie go s roga. Kawulok prawiuł, że hań downij rogi sie robiło s rogów bawołów uherskich. Taki rogi prziwożali handlyrze ze Słowacji i Wyngier. Dzisio rogi sie robi s drzewa i sóm kapke podobne do trómbit. Rogi sie też podobnie robi. Obie połówki sie kleji a pierściynie sie robi s drzewa smrekowego. Na rogach sie grało sygnały i ponikiere melodyje – trzi, sztyry dźwiynki. Pastyrze grali na rogach, coby odgónić wilki. Ale baczowie i juhasi też grali na rogach i na trómbitach, coby przekozać jakómsik informacyj miyndzy gróniami.

 

Owiynziok

 

Owiynziok to je chyba nejstarszy taniec na Cieszyńskij Ziymi, ale tańcowali go gor Beskidzcy Gorole. Je inkszy niż wszyjstki tańce na cieszyńskim. Do Owiynzioka sie śpiywo kupa pieśniczek i bojtek. Ci co badajóm folklor sie narachowali dziesiyńć rostomajtych melodyji. Tańcowani i śpiywani łónczy sie s graniym. Do owiynzioka gro kapela, w kierej sóm hóśle i gajdy. Ci co grajóm na hóślach i gajdziorze to musieli fakt rychtig dobrze grać aji s przitupym. Tańcowało sie w aryndzie, abo po chałupach i trzeja było poru ludzi, coby owiynzioka zatańcować. Piyrsze trzeja było kapeli zapłacić pore grejcarów, coby cosi zagrali, a potym tyn gdo zapłaciuł zaczynoł tańcować. Tańcowali kupe razy i fórt sie smiyniali, tyn s tym, a tamtyn s tamtym. Ci co kludzili do tańca też sie smiyniali. Każdy ś nich mioł swoji prziśpiywki i każdy wiedzioł co zaśpiywo. Tyn co zaczynoł tańcowani, stowoł przed kapelóm i zaczynoł śpiywać potym se musioł zadómpkać, a dziepro potym sie obracoł i zaczynoł zachodzónego. Kapela grała uż wtynczas jego melodyje. Wszyjscy mu robili plac, a ón chodziuł dokoła po izbie, obracoł sie we wszyjstki stróny i fórt blyskoł oczami po dziołuchach, a óny czakały skoro ich wytańcuje. Ponikierzi prawióm, że taki chodzyni dokoła izby je podobne kapke do nikierych zwierzónt – baji do bażanta jak chodzi koło kury. Tyn co tańcowoł chodzónego był nejważniejszy. Wykrziwioł sie na wszyjstki stróny i móg se wytańcować kieróm dziołuche chcioł. Jak se uż jakóm dziołuche upatrzuł, to kiwoł rynkóm i wołoł „Maryna pój! Dziołucha była rada jak fazol, a ón zaśpiywoł prziśpiywke i zaczli oboje zwyrtać. 

   Terazy sie zaczynoł owiynziok zwyrtany, bo ta pora zwyrtała po całej izbie. Oboje musieli umieć tańcować, coby sie nie podeptać. Jak kiery se pomyluł kroki, to mógli oboje bachnónć o ziym. Jak se uż pozwyrtali, to zaśpiywali drugóm prziśpiywke, a potym tańcowali uż wszyjscy. Owiynzioka sie tańcowało w Beskidach, ale tańcowali go też czescy Gorole w Hyrciawie, Piosku, Bukowcu, Łómnej i w Mostach. Nazwa owiynziok sie wziyna od tego, że kiyrpce sie robiło s owiynzij skóry. Owiynzio skóra to je skóra s cieloka. Taki kiyrpce s owiynzij skóry sie nosiło od świynta, abo sie w nich szło na muzyki. Na codziyń sie nosiło kiyrpce ze skóry s babucia. Na owiynzioka sie downij prawiło też cielynciok.